Panteon Dobrzyca

W parku krajobrazowym w Dobrzycy, niedaleko pałacu, stoi budowla, która na pierwszy rzut oka może zaskoczyć – biały pawilon z kopułą i kolumnami, wyglądający jakby przeniesiono go wprost z antycznego Rzymu. To Panteon, jeden z nielicznych w Polsce obiektów tego typu, zaprojektowany pod koniec XVIII wieku przez Stanisława Zawadzkiego, jednego z najważniejszych architektów polskiego oświecenia.

Historia Panteonu w Dobrzycy

Budowla powstała w latach 1795-1799 na zamówienie generała Augustyna Gorzeńskiego, ówczesnego właściciela majątku dobrzyckiego i posła na Sejm Czteroletni. Gorzeński przebudowywał wtedy dobrzycki pałac w stylu klasycystycznym i Panteon miał być częścią tego wielkiego projektu architektonicznego. Stanisław Zawadzki, warszawski architekt odpowiedzialny za projekt, wzorował się bezpośrednio na rzymskim Panteonie – słynnej świątyni wszystkich bogów.

Do dziś nie wiadomo dokładnie, jaką funkcję miał pełnić budynek w zamyśle jego twórców. Najpopularniejsza teoria głosi, że służył jako miejsce tajnych spotkań wolnomularskich – sam generał Gorzeński zajmował wysokie miejsce w hierarchii masońskiej, a motyw panteonu często pojawia się w ikonografii tego ruchu. Stąd potoczna nazwa „loża masońska”, która przylgnęła do budowli na dobre. Nie ma jednak żadnych źródeł historycznych, które by to potwierdzały.

Równie prawdopodobne jest, że Panteon pełnił funkcje czysto rozrywkowe – mógł być salą koncertową, pawilоnem parkowym zwanym Kaffehaus, miejscem spotkań towarzyskich. Z czasem budynek zmieniał swoje przeznaczenie: na początku XX wieku służył jako lodownia do przechowywania mięsa, w latach 30. minionego stulecia przenoszono tu na zimę rośliny ciepłolubne po spaleniu cieplarni, a po wojnie planowano urządzić w nim młodzieżowy klub.

W 1842 roku Edward Raczyński opublikował w swoim dziele „Wspomnienia Wielkopolski” rycinę Charlesa Ransonnette’a przedstawiającą Panteon. Dzięki tej popularnej publikacji budowla stała się znana poza granicami Wielkopolski już w XIX wieku.

Architektura wzorowana na rzymskim Panteonie

Budynek wzniesiono na planie koła, co od razu nawiązuje do antycznego pierwowzoru. Od strony północnej przylegа do niego portyk z kolumnami w stylu toskańskim, zwieńczony trójkątnym tympanonem z fryzem tryglifowym. Główna część nakryta jest spłaszczoną kopułą z latarnią na szczycie.

Wnętrze również robi wrażenie – kolumny ustawione przy ścianach wspierają okrągły gzyms pod kopułą, a przestrzenie między nimi ozdobione są wnękami. Warto wiedzieć, że trzy duże okna pochodzą dopiero z 1931 roku – pierwotnie Panteon w ogóle nie miał okien, co nadawało mu jeszcze bardziej tajemniczy charakter. Być może ściany zdobione były kiedyś polichromią, ale liczne remonty i zmiany funkcji mogły doprowadzić do całkowitego zatarcia tych dekoracji.

W historii architektury polskiej Panteon w Dobrzycy zalicza się do najważniejszych obiektów klasycystycznych. To jedyna w Wielkopolsce budowla o takim kształcie. Podobne obiekty można znaleźć w Warszawie (kościół św. Aleksandra) czy Puławach, a za granicą – w angielskim Stourhead czy niemieckim Wörlitz.

Podczas remontu w 2003 roku portyk kolumnowy został przesunięty do przodu o około 80 cm, co nie tylko zdeformowało pierwotny projekt Stanisława Zawadzkiego, ale także odbyło się ze złamaniem przepisów konserwatorskich.

Co zobaczysz podczas wizyty

Obecnie Panteon służy jako pawilon wystawowy Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy. We wnętrzach organizowane są wystawy okolicznościowe, dzięki czemu można zobaczyć zarówno samą architekturę, jak i poznać różne aspekty historii regionu. Latem przed budynkiem odbywają się koncerty z cyklu „Pod Panteonem” – to dobra okazja, żeby połączyć zwiedzanie z kulturalnym przeżyciem.

Sam budynek znajduje się na południowych obrzeżach parku w Dobrzycy, nieopodal oranżerii i pałacu. Spacer po tym zespole pałacowo-parkowym to przyjemny sposób na spędzenie popołudnia – park krajobrazowy zachował swój historyczny charakter, rosną tu pomnikowe drzewa, w tym najstarszy klon polny w Polsce.

Dla kogo jest Panteon w Dobrzycy

To miejsce spodoba się przede wszystkim miłośnikom architektury klasycystycznej i historii. Nie jest to wielka atrakcja na cały dzień, ale stanowi ciekawy punkt programu podczas zwiedzania Wielkopolski. Dobrze łączy się z wizytą w całym zespole pałacowo-parkowym oraz w samym Muzeum Ziemiaństwa.

Rodziny z dziećmi mogą potraktować wizytę jako część spaceru po parku – sama budowla z kolumnami i kopułą robi wrażenie i może być pretekstem do opowieści o starożytnym Rzymie. Dla osób interesujących się wolnomularstwem to jedno z nielicznych miejsc w Polsce, które – choć nieudowodnione – wiąże się z tą tajemniczą organizacją.

Informacje praktyczne dla zwiedzających

Panteon znajduje się przy ulicy Pleszewskiej 5a w Dobrzycy, w powiecie pleszewskim w Wielkopolsce. Budynek jest częścią zespołu pałacowo-parkowego, którym zarządza Muzeum Ziemiaństwa. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytków.

Dojazd do Dobrzycy nie stanowi problemu – miejscowość leży przy drodze wojewódzkiej, około 30 km od Pleszewa i 60 km od Kalisza. Do parku można wejść bezpłatnie, zwiedzanie samego Panteonu zależy od aktualnych wystaw i godzin otwarcia muzeum. Warto wcześniej sprawdzić na stronie Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy, czy w danym dniu są organizowane wystawy lub wydarzenia.

Na zwiedzanie Panteonu i spacer po parku warto przeznaczyć około godziny. Jeśli planuje się także wizytę w pałacu i muzeum, lepiej zarezerwować 2-3 godziny. W okolicy znajdują się inne ciekawe obiekty zabytkowe – oficyna zwana „Domkiem ogrodnika” oraz oranżeria, co pozwala na stworzenie pełniejszej trasy zwiedzania.

Budynek przeszedł remont elewacji, który rozpoczął się w 2024 roku – prace prowadzone są etapami w miarę pozyskiwania funduszy. Mimo trwających remontów, Panteon pozostaje dostępny dla zwiedzających.